Ruben.cc

In 2000 is mijn vader overleden. Onder een aantal persoonlijke bezittingen die ik van hem heb meegenomen bevindt zich ook zijn paspoort. Dit is nog een 'oud model' paspoort van een soort stof met 28 bladzijden om stempels in te laten zetten. Toen ik een keer door dit stempelloze paspoort aan het bladeren was viel me al op dat iedere bladzijde voorzien was van een andere tekening en onderaan twee kadertjes had met een klein stukje Nederlandse geschiedenis dat de afbeelding op de betreffende pagina beschreef. Ieder blokje groene tekst was omkaderd met een fijn zwart lijntje dat in eerste instantie lijkt op zeer matig drukwerk. Een nadere blik op deze rommelige lijntjes maakte echter al snel duidelijk dat het hier juist om zeer hoge kwaliteit drukwerk gaat; het zijn regels tekst! Ieder lijntje om de groene tekstblokjes bevatte nog veel meer Nederlandse geschiedenis in zeer fijn drukwerk!

Rond 2005 heb ik met een loep een aantal avonden op deze teksten zitten turen en heb ze toen allemaal uitgetypt op mijn blog. Ik had destijds nog geen enkele andere site gevonden waar deze teksten te vinden waren, zelfs geen enkele site waar melding werd gemaakt over deze verborgen stukjes geschiedenis in het paspoort. Niet lang na het plaatsen van het betreffende artikel heb ik mijn blog opgeheven, om deze een aantal maanden later weer opnieuw te starten. Tijdens deze tijdelijke stop zijn er echter een aantal verhalen verloren gegaan, waaronder dat over de geschiedenis in het Nederlandse paspoort. In de jaren daarna ben ik regelmatig door verschillende mensen gevraagd of dit betreffende verhaal ooit weer terug gaat komen op mijn blog. Ik kon echter nooit meer de zin opbrengen om weer uren en uren door een loep naar de 28 pagina's met minuscule teksten te gaan staren.

Toen mijn moeder me een aantal maanden geleden liet weten dat ze een fraaie digitale microscoop had aangeschaft en daar allerlei minuscule zaken (digitaal) levensgroot mee in beeld kon brengen op de computer was het oude paspoort van mijn vader een van de eerste dingen waar ik aan dacht om weer eens aan een nader 'onderzoek' te onderwerpen. Ik heb het paspoort direct in mijn tas gestopt welke ik altijd mee neem als ik een tijdje naar mijn moeder ga en deze herfstvakantie was het dan eindelijk zover. Een uurtje of 8 bladzijden schuiven en een heleboel koppen koffie later is het dan eindelijk weer klaar; mijn blogverhaal over de geschiedenis IN het Nederlandse paspoort!

Bladzijde 3

Vóór de jaartelling kreeg het Nederlandse landschap vorm als gevolg van fluctuaties in de zee-spiegel, door afzettingen van gletsjers in het noorden en van rivieren in het zuiden.

DE ROMEIN PLINIUS MAIOR SCHREEF IN DE EERSTE EEUW OVER DE CHAUKEN IN OOST-FRIESLAND: 'DAAR STORT DE OCEAAN ZICH MET TWEE TUSSENPOZEN DES DAAGS EN DES NACHTS IN EEN GEWELDIGE STROOM OVER EEN ONMETELIJK LAND UIT. ZODAT MEN BIJ DEZE EEUWIGE GANG IN DE NATUUR TWIJFELT OF DE BODEM TOT DE AARDE OF DE ZEE BEHOORT. DAAR LEEFT EEN ARMZALIG VOLK OP HOGE HEUVELS OF LIEVER OP DOOR HEN MET DE HANDEN OPGEWORPEN HOOGTEN TOT OP HET UIT ERVARING BEKENDE PEIL VAN DE HOOGSTE VLOED.'

De oudste bewoners leefden van jacht op rendieren en ander wild en van het verzamelen van vruchten. Rond 4000 vóór de jaartelling vestigden zich in het zuiden de eerste landbouwers.

BODEMVONDSTEN GEVEN ENIGE INDRUK VAN DE ACTIVITEITEN VAN DE VROEGE BEWONERS, BIJVOORBEELD VUURSTENEN GEREEDSCHAPPEN ALS PIJLPUNTEN EN VUISTBIJLEN, DIE WELLICHT OOK BIJ DE JACHT OP MAMMOETEN ZIJN GEBRUIKT. VOORAL IN DRENTHE KAN MEN NOG TIENTALLEN HUNEBEDDEN ZIEN. OOIT GRAFHEUVELS, WAARIN MET DE DODEN OOK AARDEWERK WERD BEGRAVEN. DE OUDST BEKENDE MENSELIJKE AFBEELDING IS EEN HOUTEN BEELDJE, DATEREND VAN ONGEVEER 6500 JAAR GELEDEN, DAT GEVONDEN WERD BIJ WILLEMSTAD.

Bladzijde 4

De grens van het Romeinse rijk liep langs de Rijn via Nijmegen, Utrecht en Leiden. Legerkampen en wegen maakten verdediging van het zuiden tegen de Friezen en andere volken mogelijk. De 'limes' stond overigens handel en culturele uitwisseling niet in de weg.

DE ROMEIN TACITUS BESCHREEF DE OPSTAND VAN DE BATAVEN, DIE IN 69 UITBRAK ONDER LEIDING VAN DE KANINEFAAT BRINNO. DE BATAAF JULIUS CIVILIS NAM HET ROER SPOEDIG OVER. TACITUS LEGDE HEM EEN REDEVOERING IN DE MOND WAARIN ER OP WERD GEWEZEN DAT ZELFS DE STOMME DIEREN VRIJHEID GENIETEN EN RECHTGEAARDE MENSEN DEUGD BETRACHTEN. MAAR IN WERKELIJKHEID HADDEN DE GERMANEN, DIE AANVANKELIJK SUCCES BOEKTEN, ALLERLEI ANDERE DRIJFVEREN. DE ROMEINEN SLOEGEN OVERIGENS TERUG EN SLOTEN VREDE MET CIVILIS. HUN SOLDATEN BLEVEN NOG LANG EEN VERTROUWD BEELD IN NEDERLAND.

Het Romeinse leger bracht handel op gang. In de landbouw waren grote bedrijven met landhuizen een nieuw verschijnsel.

DE ROMEINSE CULTUUR VERSPREIDE ZICH VANUIT DE MILITAIRE KAMPEN, ZOALS DE NU VERDRONKEN BRITTENBURG. EN VANUIT DE LANDHUIZEN. DE GERMANEN KWAMEN IN AANRAKING MET STENEN WEGEN KANALEN, ZOALS DE CORBULOGRACHT BIJ VOORBURG, EN GEBOUWEN VOOR DE GEMEENSCHAP. DAT WAREN NIET ALLEEN TEMPELS, MAAR OOK AMFITHEATERS EN BADHUIZEN. BINNENSHUIS VIELEN MOZAIKEN EN GEBRUIKSVOORWERPEN TE BEWONDEREN.

Bladzijde 5

De Germanen hadden goden, o.a. Wodan en Freia. Zendelingen zetten de bijl in de Wodanseik. Zij brachten het evangelie.

DE KERSTENING, IN UTRECHT DOOR WILLIBRORD OP GANG GEBRACHT, VERLIEP LANGZAAM. WAAR HET CHRISTENDOM ZIJN INTREDE HAD ZATEN ONDER EEN DUNNE BOVENLAAG VEEL HEIDENSE GEWOONTEN EN GEBRUIKEN VERBORGEN. DIT BLEEK UIT KUNSTUITINGEN, ZOALS GEMMEN. DE IN HEEL EUROPA VERMAARDE PREDIKER BONIFATIUS ONDERVOND DAT NIET ALLE FRIEZEN HEM WAARDEERDEN. IN 754 WERD DEZE ANGELSAKS BIJ DOKKUM VERMOORD.

Het rijk van Karel de Grote strekte zich uit tot in Duitsland, Frankrijk en Italië. Ook in Nederland bracht het na de volksverhuizing politiek orde, onderwijs, kunst en beschaving. De Friezen profiteerden van de rust met hun handel vanuit het knooppunt Dorestad.

AANGETROKKEN DOOR DE RIJKDOM VAN DEZE STREKEN, TEISTERDEN DE VIKINGEN IN SNELLE SCHEPEN KUSTEN EN RIVIEREN. ZIJ HIELDEN ONVERWACHTE STROOPTOCHTEN. DORESTAD GING AAN PLUNDERINGEN EN VERZANDING TEN ONDER. DE HANDEL VERPLAATSTE ZICH NAAR ELDERS. DE MONNIK ALPERTUS BESCHRIJFT HOE NOG IN 1006 TIEL DOOR DE INWONERS IN PANIEK WERD VERLATEN. DE NOORMANNEN DEDEN HUN WERK, MAAR GINGEN ER VANDOOR TOEN ER EEN LEGERTJE AANKWAM, 'ZODAT HET WEL EEN VLUCHT LEEK'. EEN JAAR LATER WAREN ZE WEER TERUG. SOMS VESTIGDEN VIKINGEN ZICH AAN HET WATER EN KREGEN ZE LAND IN LEEN.

Bladzijde 6

Het christendom bracht inkeer en beweging. Alle bewoonde plaatsen kregen een kerk als rustpunt. Kloosters verrezen op eenzame plekken. Anderzijds boden bedevaarten en kruistochten naar verre streken de kans om godsdienstijver met reislust en avontuur te verenigen.

ROND 700 ONTSTOND HET OUDNEDERLANDS. MAAR TEKSTEN IN DIE TAAL DATEREN PAS UIT DE 10E EN DE 12E EEUW. HET VROEGST IS EEN HANDSCHRIFT MET PSALMEN, WAARUIT DE REGEL 'SINGIT GODE AL ERTHA. LOF QUETHET NAMON SININ' OFWEL 'ZINGT VOOR GOD, HEEL DE AARDE. LOOFT ZIJN NAAM'. DE TWEEDE GAAT OVER AARDSE LIEFDE: 'HEBBAN OLLA VOGALA NESTAS HAGUNNAN HINASE HIC ENDA THU. UUAT UNBIDAN UUE NU?' OFWEL 'ALLE VOGELS ZIJN NESTEN BEGONNEN BEHALVE IK EN JIJ. WAT WACHTEN WE NU?'. DE LATERE ONTWIKKELING VAN HET NEDERLANDS BRACHT GROTE VERSCHEIDENHEID IN DIALECTEN.

Het laagland kenmerkte zich door boerderijen op terpen. Elders vestigden boeren zich in esdorpen of verspreid op bos- of veldkampen.

HOEWEL NA DE NOORMANNENAANVALLEN DE HANDELSNEDERZETTINGEN DORESTAD EN WITLA VERDWENEN, BLEEF DE FRIESE HANDEL IN STAVOREN, GRONINGEN, TIEL, UTRECHT EN DEVENTER TOT DE 11E EEUW VAN BELANG. EERST KWAMEN VLAAMSE KOOPLIEDEN ERVOOR IN DE PLAATS. TOEN ROND 1200 GROTERE KOGGESCHEPEN INGANG VONDEN, KEERDE HET INITIATIEF TERUG NAAR DE ZUIDERZEEEN IJSSELSTEDEN. DEZE SLOTEN ZICH AAN BIJ DE DUITSE HANZE.

Bladzijde 7

De ridderlijke graaf Floris V was geliefd bij burgers en boeren. Vanwege zijn politiek werd 'der keerlen god' in 1296 bij Muiderberg door zijn eigen adellijke leenmannen vermoord.

IN NEDERLAND REGEERDEN BISSCHOPPEN ALS WERELDLIJKE HEREN OVER HET STICHT, DAT WIL ZEGGEN UTRECHT, DRENTHE EN OVERIJSSEL. EVENALS DE HERTOGEN VAN BRABANT EN GELDERLAND EN DE GRAVEN VAN HOLLAND EN ZEELAND, HIELDEN ZIJ HUN LAND IN LEEN VAN DE DUITSE KEIZER. ZELF WERDEN ZIJ OOK WEER MET RAAD EN DAAD TERZIJDE GESTAAN DOOR EIGEN LEENMANNEN. LIMBURG WAS IN KLEINERE EENHEDEN OPGEDEELD. FRIESLAND EN DE GRONINGSE OMMELANDEN HADDEN GEEN HEER, MAAR WERDEN BEVOLKT DOOR VRIJE BOEREN.

In de middeleeuwen hadden bisschoppen, zoals die van Utrecht, wereldlijke macht. Hun conflicten met andere heren vochten zij uit met alle middelen die hun ten dienste stonden.

DICHTERS, VERTELLERS EN NARREN VOLGDEN DE HOVEN VAN DE GROTE HEREN, DIE VAAK RONDTROKKEN. EEN HOFDICHTER EN BEKENDE GAST VAN DE HOLLANDSE GRAAF IN DE HAAGSE RIDDERZAAL, WILLEM VAN HILDEGAERSBERCH, NAM GEEN BLAD VOOR DE MOND: 'WOUDEN PRIESTERS ENDE HEREN HEM SELVEN EERST TER DOGHET KEEREN. TGHEMENE VOLCK SOUDE HEM SCHAMEN, DAT SI NIET TER DOECHT EN QUAMEN', OFWEL: ALS DE PRIESTERS EN HEREN MAAR EENS DEUGDZAAM LEEFDEN, ZOU HET VOLK ZICH SCHAMEN ALS HET DAT OOK NIET DEED.

Bladzijde 8

In de late middeleeuwen werden de Nederlanden verscheurd door strijd tussen Hoeken en Kabeljauwen in Holland, Schieringers en Vetkopers in Friesland, Hekerens en Bronkhorsten in Gelderland. De groeiende macht van de Bourgondische hertogen maakte hier een eind aan.

VOOR DE BOUW VAN DE DOMKERK IN DE BISSCHOPSSTAD UTRECHT WERD IN HET HELE LAND GECOLLECTEERD. TEGEN DE PRACHT VAN ARCHITECTUUR EN KERKELIJKE KUNST REES ECHTER OOK VERZET. GEERT GROTE SCHREEF IN SCHERPE BEWOORDINGEN DAT MEN HET VELE GELD VOOR DE DOMTOREN BETER AAN DE ARMEN HAD KUNNEN GEVEN. HIJ WILDE GEEN ZELFVERHEFFING, MAAR PERSOONLIJKE TOEWIJDING AAN GOD. ZO DACHTEN OOK THOMAS A KEMPIS IN ZWOLLE EN ZUSTER BERTKEN IN UTRECHT. DE LAATSTE LIET ZICH BIJ EEN KERK INMETSELEN OM TE KUNNEN BIDDEN EN SCHRIJVEN. DAARENTEGEN TROK PATER IN DEZE DOOR DE PEST OVERSCHADUWDE TIJD ROND ALS PREDIKER.

Van de 11e tot 14e eeuw groeven vrije boeren sloten in vaste patronen om het Hollands-Utrechtse veengebied te ontginnen.

SPOREN VAN WATERBEHEERSING BIJ DREIGENDE OVERSTROMING OF VOOR ONTGINNING GAAN TERUG TOT DE 12E EEUW. VAAK GAVEN CISTERCIENZER MONNIKEN LEIDING AAN DE SAMENWERKENDE BEWONERS OF DORPEN. EEN EEUW LATER WAREN ER AL INSTELLINGEN MET ZEGGENSCHAP OVER AANLEG EN ONDERHOUD VAN DIJKEN, SLOTEN EN SLUIZEN VOOR EEN REGIO. TOCH VERERGERDE EEN GEBREKKIGE SAMENWERKING DE GEVOLGEN VAN DE ST. ELIZABETHSVLOED (1421).

Bladzijde 9

De Rotterdammer Erasmus (146?-1536) (*) was een kritisch en onafhankelijke geleerde van groot formaat in het Europese humanisme.

STADSLUCHT MAAKT VRIJ: VORSTEN VERLEENDEN DE BURGERS OF POORTERS GEZAMENLIJKE VRIJHEDEN IN STADSRECHTEN. ZELF ZORGDEN DE STEDEN VOOR DE OPENBARE ORDE, DE VERDEDIGING EN DE EIGEN RECHTSPRAAK. VERDER REGELDEN ZE HET ECONOMISCHE LEVEN, ONDER ANDERE VIA DE GILDEN EN DE VASTSTELLING VAN MATEN EN GEWICHTEN. OOK DE ZORG VOOR ARMEN EN ZIEKEN GING LANGZAMERHAND VAN DE KERK OP DE STAD OVER.

Er ontstonden steden die handel en nijverheid naar zich toetrokken. In Zeeland bloeide de handel op Engeland. Bergen op Zoom en Deventer kregen belangrijke jaarmarkten. Leiden kreeg een lakenindustrie. Holland had de Dordtse stapel en ontwikkelde zijn Oostzeehandel.

VIS EN VOORAL HARING WAS EEN VOORNAAM BESTANDDEEL VAN DE VOLKSVOEDING. MET HET BUISSCHIP VERPLAATSTE DE VISSERIJ ZICH IN DE 15E EEUW VERDER UIT DE KUST, OMDAT DE VANGST AAN BOORD GEKAAKT EN GEZOUTEN KON WORDEN. DAARDOOR GROEIDE OOK DE HANDEL WEER EN WERD DE HARINGVISSERIJ TOT HOEKSTEEN VAN DE HOLLANDSE STAPELMARKT. LIEFST 80% VAN DE VIS WERD UITGEVOERD. NA ONGEVEER 1660 NAM HET BELANG VAN DE VISSERIJ AF DOOR DALENDE CONSUMPTIE EN BUITENLANDSE CONCURRENTIE. DE HARINGVLOOT KROMP IN EN MEN GING MET DE GROTERE HOEKERSCHEPEN TOT ZELFS BIJ IJSLAND KABELJAUW VANGEN.

(*) Volgens de meeste bronnen leefde Erasmus vanaf 1466, maar in het paspoort staat er daadwerkelijk een vraagteken op de plaats van het laatste cijfer van zijn geboortejaar.

Bladzijde 10

Zoals Jezus de tempel zuiverde, zo wilden velen dat met de kerk doen. Erasmus, Luther en Calvijn, doopsgezinden en rooms-katholieken probeerden dit ideaal op hun eigen wijze te bereiken.

DE GEBRANDSCHILDERDE RAMEN VAN DE SINT JANSKERK IN GOUDA ZIJN GROTENDEELS HET WERK VAN DE GEBROEDERS CRABETH. DE VOORSTELLINGEN WAREN MEEST BIJBELS EN DE SCHENKERS WERDEN DUIDELIJK VERMELD. ZO GAF WILLEM I SAMEN MET ZIJN VROUW ANNA VAN SAKSEN HET RAAM VAN DE TEMPELREINIGING. 'GALZEN' WAREN GELIEFDE RELATIEGESCHENKEN ONDER STANDHOUDERS, STEDEN EN RIJKE BURGERS. ZE KWAMEN NIET ALLEEN IN KERKEN, MAAR OOK IN STADHUIZEN TERECHT TER MEERDERE GLORIE VAN GEVERS EN ONTVANGERS.

Karel V voltooide de centralisatie van bestuur en rechtspraak in Nederland. Landvoogdes Maria van Hongarije werkte nu samen met landelijke raden en rechtbanken in Brussel en Mechelen.

DE HERTOG VAN ALVA MAAKTE ZICH GEHAAT DOOR DE INVOERING VAN EEN BELASTING VAN TIEN PROCENT OP DE VERKOOP VAN ROEREND GOED. DEZE 'TIENDE PENNING' VERDWEEN WEER SNEL. DE OVERWINNING WAS ECHTER TIJDELIJK, WANT TIJDENS DE REPUBLIEK WERDEN DE BELASTINGEN NOG VEEL HOGER. BOVENDIEN DRUKTEN ZE ONEVENREDIG ZWAAR OP MINDER VERMOGENDEN. EEN VOORBEELD VAN HOLLANDSE VINDINGRIJKHEID DAT WERELDWIJD NAVOLGING HEEFT GEVONDEN, IS DE ZEGELBELASTING OP BIJVOORBEELD AKTEN EN PASPOORTEN.

Bladzijde 11

Willem van Oranje leidde de opstand tegen het centrale bestuur. In 1584 werd hij te Delft door pistoolschoten vermoord.

HET LIED WILHELMUS VAN NASSOUWE, TOEGESCHREVEN AAN MARNIX VAN SINT ALDEGONDE, WERD TIJDENS DE OPSTAND GELIEFD ALS UITING VAN VRIJHEID, STANDVASTIGHEID EN GODSVERTROUWEN. IN DE LOOP DER TIJDEN VERANDERDE DE MELODIE. IN DE 19E EEUW KOOS MEN VOOR 'WIEN NEERLANDS BLOED DOOR D'ADREN STROOMT' VAN HENDRIK TOLLENS ALS VOLKSLIED. MAAR HET WILHELMUS KEERDE WEER TERUG OP DE WIJS VAN VALERIUS' GEDENKKLANK.

De vanuit Spanje opgelegde godsdienstige, financiële en militaire maatregelen leidden tot weerstand bij adel en burgerij. Tussen 1566 en 1588 kwam het van opstand tot afzwering van Philips II als landsheer. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden ontstond.

IN 1566 VROEGEN EDELEN TOT MATIGING VAN DE GODSDIENSTPOLITIEK. ZE WERDEN SMALEND GEUZEN, BEDELAARS, GENOEMD. DE BEELDENSTORM EN DE ONDERDRUKKING VAN DE WOELINGEN DOOR ALVA LEIDDEN TOT DE TACHTIGJARIGE OORLOG. ZEVEN NOORDELIJKE GEWESTEN VERENIGDEN ZICH IN 1579 TOT DE UNIE VAN UTRECHT, 'ALS OFF ZYLUIDEN MAER EEN PROVINCIE WAREN'. SAMEN WILDEN ZE HUN RECHTEN EN HUN GODSDIENST VERDEDIGEN. IN 1581 WERD PHILIPS II ALS LANDSHEER AFGEZWOREN. UITEINDELIJK NAMEN DE PROVINCIES ZELF DE HOOGSTE MACHT OP ZICH. SINDS 1588 REGEERDEN DE STATEN-GENERAAL VANUIT 'S-GRAVENHAGE.

Bladzijde 12

Tussen 1574 en 1636 kwam in Leiden, Franiker, Groningen en Utrecht universiteiten. Dankzij de vraag naar godsdienstige, politieke en onderhoudende lectuur bloeide het boekbedrijf.

DE OVERHEID EN DE KERK WILDEN DE KENNIS EN HET GEDRAG VAN HET VOLK VERBETEREN. DAARDOOR KREEG HET ONDERWIJS VEEL AANDACHT, MET GUNSTIG GEVOLG VOOR ZOWEL HANDEL EN INDUSTRIE ALS HET POLITIEKE, CULTURELE EN GODSDIENSTIGE LEVEN. NEDERLAND HAD NAAR VERHOUDING WEINIG ANALFABETEN. WETGEVING VOOR HET HUWELIJK EN HET OPENBARE LEVEN MOEST HET IDEAAL VAN DE 'GEMENE RUST' HELPEN VERWERKELIJKEN. TEGEN BIJGELOOF, TOVERIJ EN RUWE VOLKSGEBRUIKEN STELDE MEN ZICH TE WEER.

Met een krukas konden molens rond 1600 scheepshout zagen. Daarnaast werden ze gebruikt voor het maken van olie en papier. In de Zaanstreek stonden wel 600 industriemolens opeengepakt.

DE SCHEEPSBOUW GING MET DE HANDEL GELIJK OP. HET BEDRIJF CONCENTREERDE ZICH IN DE 17E EEUW ROND ZAANDAM EN DE WESTFRIESE STEDEN. HET VEELGEBOUWDE FLUITSCHIP HAD EEN RELATIEF GROOT LAADVERMOGEN EN KON DOOR DE LICHTE BEWAPENING MET MINDER BEMANNING TOE. DE TOEPASSING VAN VURENHOUT MAAKTE DIT TYPE MINDER DUURZAAM MAAR VEEL GOEDKOPER DAN DE GANGBARE EIKENHOUTEN SCHEPEN. DE NEDERLANDSE WERVEN WERKTEN DAAROM VEEL VOOR DE EXPORT. IN DE 18E EEUW GING DE VOORSPRONG ECHTER WEER VERLOREN.

Bladzijde 13

Predikanten stonden centraal in een van godsdienst doortrokken samenleving. De bekende statenbijbel verscheen in 1637.

VERGELEKEN MET DE GEWELDDADIGE GODSDIENSTVERVOLGINGEN ELDERS IN EUROPA BOOD DE REPUBLIEK EEN AANZIENLIJKE MATE VAN VRIJHEID EN TOLERANTIE. WEL KREEG ALLEEN DE CALVINISTISCHE KERK OFFICIELE ERKENNING EN STEUN VAN DE STAAT. NIET-CALVINISTEN HADDEN GEEN TOEGANG TOT BEPAALDE BEROEPEN EN AMBTEN. ANDERE CHRISTENEN EN JODEN MOCHTEN ECHTER IN SCHUILKERKEN EN SYNAGOGEN HUN DIENSTEN HOUDEN.

De vrede van Münster (1648) bracht algemene erkenning voor de machtige Republiek. Johan van Oldenbarnevelt (1547-1619) en Johan de Wit (1625-1672) leverden een belangrijke bijdrage aan de opbouw van de staat. Zij moesten hun politiek echter met de dood bekopen.

DE DICHTER JOOST VAN DEN VONDEL (1587-1679), VERONTWAARDIGD OVER HET TER DOOD BRENGEN VAN VAN OLDENBARNEVELT, SCHREEF HIEROVER HET GEDICHT HET STOKSKE. EEN CITAAT: 'O STOK EN STUT, DIE, GEEN VERRADER/MAAR 'S VRIJDOMS STUT EN HOLLANDS VADER/GESTUT HEBT, OP DAT WREED SCHAVOT,/TOEN HIJ VOOR 'T BLOEDIG ZWAARD MOST KNIELEN,/VEROORDEELD, ALS EEN SENECA/DOOR NERO'S HAAT EN ONGENA,/TOT DROEFENIS DER BRAAFSTE ZIELEN.' ANDEREN ZAGEN ECHTER IN VAN OLDENBARNEVELTS TEGENSTANDER PRINS MAURITS (1567-1625) DE STAATSMAN WAARAAN DE REPUBLIEK ZIJN VOORTBESTAAN DANKTE.

Bladzijde 14

De nieuw verworven rijkdommen stelden de zelfbewuste burgerij in staat zich door schilders te laten portretteren, bijvoorbeeld in fiere schutterstukken als Rembrandts Nachtwacht (1642).

BEKENDE SCHILDERS UIT DEZE TIJD ZIJN REMBRANDT VAN RIJN, FRANS HALS, MEINDERT HOBBEMA, FRANS VAN MIERIS, JAN STEEN, JOHANNES VERMEER, JACOB VAN RUYSDAEL, JUDITH LEYSTER EN HAAR MAN JAN MIENSE MOLENAAR, PIETER LASTMAN, PAULUS POTTER, GERARD DOU, WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE EN DE JONGE, NICOLAES MAES, FERDINAND BOL, JAN VAN GOYEN, CAREL FABRITIUS, GERARD TERBORCH, ABRAHAM BLOEMAERT, AELBERT CUYP, PIETER SAENREDAM EN PIETER DE HOOGH.

De wetenschap bloeide en vond toepassing in nieuwe en betere instrumenten. Men leerde de natuur beter zien en nameten met Van Leeuwenhoeks microscoop en Chr. Huygens slingeruurwerk.

DE KENNIS VAN DE WERELD NAM OOK TOE DOOR HET VERSCHIJNEN VAN REISVERSLAGEN. DEZE WAREN DEELS PRAKTISCH VAN AARD, ZOALS DE ROUTEBESCHRIJVING NAAR INDIE VAN JAN HUYGEN VAN LINSCHOTEN (1563-1611). IN 1646 VERSCHEEN HET 'JOURNAEL OFTE GEDENCKWAERDIGE BESCHRIJVINGHE VANDE OOSTINDISCHE REYSE. BEGRIJPENDE VEEL WONDERLIJCKE EN GEVAARLIJCKE SAECKEN HEM DAER IN WEDERVAREN' VAN WILLEM BONTEKOE (1587-NA 1646). ZIJN AVONTUURLIJKE REISVERSLAG BLEEF EEUWENLANG POPULAIR.

Bladzijde 15

De handelsexpansie in Europa en andere werelddelen moest op zee worden bevochten en veiliggesteld. De drie grote vlootvoogden Piet Hein (1577-1629), Maarten Tromp (1598-1653) en Michiel de Ruyter (1607-1676) sneuvelden in de strijd.

OM HET STREVEN NAAR VRIJE HANDELSWEGEN TE STEUNEN, SCHREEF DE RECHTSGELEERDE HUGO DE GROOT (1583-1645) ZIJN BOEK 'MARE LIBERUM' (1609). MET 'DE IURE BELLI AC PACIS' (1625) LEGDE HIJ EEN GRONDSLAG VOOR HET MODERNE VOLKENRECHT. TOEN WOONDE DE GROOT OVERIGENS AL IN HET BUITENLAND. GELEERDEN ALS DESCARTES, BAYLE, LOCKE EN COMENIUS PROFITEERDEN VAN HET VRIJE KLIMAAT, DE GROFMAZIGE CENSUUR EN DE BLOEIENDE DRUKKERIJEN IN DE REPUBLIEK OM HIER HUN WERK TE DOEN UITGEVEN. DE GROOT WERD ECHTER IN 1619 OP SLOT LOEVESTEIN GEVANGEN GEZET. TWEE JAAR LATER VLUCHTTE HIJ IN EEN BOEKENKIST.

Het grondgebied werd met forten en door het op grote schaal droogleggen van binnenmeren geconsolideerd.

DE INPOLDERINGEN DIENDEN ALS VERDEDIGING TEGEN DE ZEE EN UITBREIDING VAN LANDBOUWGROND. IN NOORD-HOLLAND ONTSTONDEN TUSSEN 1612 EN 1635 ACHTEREENVOLGENS DE BEEMSTER, DE PURMER, DE WORMER, DE HEERHUGOWAARD EN DE SCHERMER. DE WATERBOUWKUNDIGE JAN ADRIAENSZ. LEEGHWATER (1575-1650) LEVERDE HIERAAN EEN GROTE BIJDRAGE. OOK IN ANDERE DELEN VAN HET LAND VOND LANDWINNING PLAATS.

Bladzijde 16

Trekvaarten boden een efficiënt vervoersnet. Pas in de negentiende eeuw stond de trekschuit voor gezapig conservatisme.

ORGELS WAREN IN DE 17E EN 18E EEUW EEN SPIL VAN HET MUZIEKLEVEN. DE OVERHEID OF PARTICULIERE SCHENKERS ZORGDEN GRAAG VOOR EEN MOOI INSTRUMENT. BIJ BESPELINGEN, NA DE DIENSTEN OF IN DE AVOND WANDELDEN TOEHOORDERS IN DE KERK ROND. NEDERLAND KENT VEEL ORGELS, VAN HAARLEM TOT BOLSWAARD EN VAN LEENS IN GRONINGEN TOT GOES IN ZEELAND. EEN BEFAAMDE ORGANIST UIT DIE TIJD WAS JAN PIETERSZOON SWEELINCK (1562-1621).

Na het rampjaar 1672 voorkwamen Willem III en raadpensionaris Heinsius nieuwe aanvallen op het land door te zorgen voor evenwicht tussen de Europese machten. Bij de Vrede van Utrecht (1713) bleek de Republiek voor deze rol echter financieel en militair toch te zwak.

IN 1500 TELDE ONS LAND ONGEVEER 1 MILJOEN INWONERS. DIT AANTAL STEEG TOT CIRCA 1,9 MILJOEN ROND 1650 EN BLEEF DAARNA RUIM EEN EEUW VRIJWEL GELIJK. VERBETERDE LEEFOMSTANDIGHEDEN ZORGDEN IN DE 17E EEUW VOOR EEN NATUURLIJKE GROEI, TERWIJL DE WERKGELEGENHEID IN LEGER, VLOOT, LANDBOUW EN INDUSTRIE IMMIGRANTEN UIT DE ZUIDELIJKE NEDERLANDEN, FRANKRIJK, DUITSLAND EN SCANDINAVIE TROK. TOT ONGEVEER 1740 LAG DE WELVAART HIER NAMELIJK HOGER DAN IN HET BUITENLAND. TOCH DUWDEN DUURTEJAREN VAN MISOOGSTEN OF OORLOG GROTE GROEPEN NAAR DE BESTAANSGRENS, EN MENIGEEN ER OVERHEEN.

Bladzijde 17

In de 18e eeuw regeerden onderling ruziënde regentenklieken. Orangisten onder het volk, zoals de Rotterdamse visverkoopster Kaat Mossel, stelden al hun hoop op de stadhouders. De patriotten probeerden hun eigen idealen van redelijk bestuur ingang te laten vinden.

BETJE WOLFF EN AAGJE DEKEN SCHREVEN 'DE HISTORIE VAN MEJUFFROUW SARA BURGERHART', WAARIN SARA HOORT OVER EEN WEDUWE DIE VROEGER WAS GEDWONGEN EEN WELGESTELDE, MAAR WEINIG DEUGDZAME HEER TE TROUWEN. HET HUWELIJK VERLIEP RAMPZALIG, MAAR ZIJ BLEEF IN ALLE OPZICHTEN EEN VOORBEELD VAN DEUGD, VAN ZEDIGHEID, VAN GEDULD'. SARA MOCHT ZELF EEN MAN KIEZEN. DAT PAKTE INDERDAAD VEEL BETER UIT: 'WEET DAN DAT ONZE VRIENDIN BURGERHART, SEDERT TIEN JAREN, ZEER GELUKKIG LEEFT MET HAAR BRAVEN MAN, EN REEDS MOEDER IS VAN VIJF AARDIGE KINDEREN, DIE ZIJ VOORBEELDIG OPVOEDT'.

Welgestelden richtten genootschappen op om kunsten en wetenschappen te beoefenen of natuurkundige proeven te nemen.

GEZELLIGHEID BEGON EEN VOORNAME PLAATS IN TE NEMEN. IN HET GEZIN KREEG DE OPVOEDING VAN KINDEREN VEEL AANDACHT. DE OUDERS STAKEN GELD IN FRAAIE MEUBELS, SCHILDERIJEN EN KLOKKEN. PORSELEIN EN ZILVER GAVEN FLEUR AAN HET KOFFIE- EN THEEDRINKEN IN DE SALON OF IN DE THEEKOEPEL EN NATUURLIJK OOK AAN DE MAALTIJDEN. LEZEN EN MUZIEK MAKEN WAREN GELIEFDE HUISELIJKE BEZIGHEDEN, OOK IN GEZELSCHAPPEN.

Bladzijde 18

De machtige stapelmarkt verloor na 1750 terrein en overleefde de Franse tijd niet. Met de aanvoer van koloniale produkten kwam er rond 1830 pas verbetering in de economische malaise.

NA 1815 KWAM INDIE ALS KOLONIE RECHTSTREEKS ONDER DE NEDERLANDSE REGERING. VANAF 1830 DWONG DE OVERHEID DE INLANDSE BEVOLKING OM BEPAALDE GEWASSEN TE VERBOUWEN. DE STAAT KREEG EEN DEEL VAN DE OPBRENGST. DAT LEVERDE EEN AANZIENLIJK BEDRAG OP. PAS NA 1870 VERANDERDE DIT GELEIDELIJK. PARTICULIEREN STAKEN NU OOK GELD IN INDIE, MET NAME IN PLANTAGES EN MIJNBOUW. INTUSSEN GING DE UITBREIDING VAN HET NEDERLANDSE GEZAG OVER ALLE EILANDEN SOMS MET GEWELD GEPAARD.

Toen het Franse bewind in november 1813 instortte, vroeg een driemanschap de zoon van Willem V om terug te keren. Hij werd uitgeroepen tot soeverein vorst en regeerde als koning Willem I.

DE FRANSE TIJD LIEP VAN 1795 TOT 1813 EN VIEL UITEEN IN DE BATAAFSE REPUBLIEK (1795-1806), HET KONINKRIJK HOLLAND (1806-1810) EN DE INLIJVING BIJ FRANKRIJK (1810-1813). NEDERLAND NAM TOEN BELANGRIJKE VERNIEUWINGEN VAN DE FRANSEN OVER, ZOALS GELIJKSTELLING VOOR DE WET (1796), EEN GRONDWET (1798), LANDELIJKE EENHEID IN MATEN EN GEWICHTEN, WETBOEKEN EN RECHTSPRAAK, HET KADASTER, DE BURGERLIJKE STAND EN VASTE ACHTERNAMEN. ONDERWIJS, BELASTINGEN EN GEVANGENISWEZEN WERDEN VERBETERD.

Bladzijde 19

Onder Willem I werd de aanleg van wegen en kanalen in het hele land aangepakt. De eerste trein reed in 1839 van Amsterdam naar Haarlem. Met stoomgemalen werd de Haarlemmermeer drooggelegd. Tenslotte kwam het Noordszeekanaal en de Nieuwe Waterweg tot stand.

SCHRIJVERS HIELDEN HUN LANDGENOTEN EEN SPIEGEL VOOR DIE NIET ALTIJD FLATTEERDE. DAARIN ZAG MEN TELKENS EEN ANDERE PERSOON HAARFIJN UITGEBEELD. POTGIETER VEROORDEELDE DE LAKSHEID VAN JAN SALIE. NICOLAAS BEETS, ALIAS HILDEBRAND, LIET IN ZIJN 'CAMERA OBSCURA' EEN BONTE STOET VAN ZEURKOUSEN, PIETLUTTEN EN WELMENENDE, STIJVE BURGERS VOORBIJ TREKKEN, ZOALS ROBERTUS NURKS EN DE FAMILIES STASTOK EN KEGGE. KNEPPELHOUT HAALDE STUDENTEN OVER DE HEKEL. ZO KWAMEN DE NEDERLANDERS IN DE 19E EEUW ZICHZELF TEGEN, VAN DE BRAVE HENDRIK, TOT DEUGNIET WOUTERTJE PIETERSE.

In 1830 werd Van Speyk een nationale held toen hij zijn schip met bemanning opblies om niet in Belgische handen te vallen.

IN DE 19E EEUW BEGON, EERST NOG BESCHEIDEN, DE GROEI VAN HET OVERHEIDSAPPARAAT. AMBTENAREN VOERDEN MEER TAKEN UIT. DIT GEBEURDE BIJ DE RECHTERLIJKE MACHT, HET ONDERWIJS, DE GEZONDHEIDSZORG, DE BELASTINGDIENST EN HET BEHEER VAN CULTUURGOED. DE STATUS VAN DE OVERHEIDSDIENAREN BLEEK UIT HUN AMBTSKLEDIJ, EEN TOGA VOOR PROFESSOREN EN RECHTERS EEN UNIFORM MET STEEK EN DEGEN VOOR HAAGSE AMBTENAREN.

Bladzijde 20

Thorbecke (1798-1872) had grote invloed op de grondwet van 1848. De verantwoordelijkheid verschoof van de koning naar de ministers en het parlement kreeg mee bevoegdheden. In wetten werd de verhouding tussen rijk, provincie en gemeente duurzaam geregeld.

EVENALS SCHILDERS VERBONDEN ARCHITECTEN MIDDELEEUWSE VORMEN MET HUN EIGEN TIJD IN NEOROMAANSE EN NEOGOTISCHE STIJLEN. VERDER WERD BEGONNEN MET HET ONDERBRENGEN VAN KUNST EN LEERZAME DINGEN IN MUSEA. ALS EERSTE GING VOOR IEDEREEN TEYLERS MUSEUM IN HAARLEM OPEN. RIJK, PROVINCIES EN STEDEN VOLGDEN AL SNEL MET VERZAMELINGEN VAN SCHILDERIJEN, OVER DE GESCHIEDENIS EN OVER VREEMDE VOLKEN. ZO KON DE BURGER IN EIGEN STAD ZIJN HORIZON VERRUIMEN. IN DE CONCERTZAAL KWAM DEZELFDE NEIGING TOT BEWAREN TOT UITING. MEN VOERDE NU OOK MUZIEK UIT VAN REEDS LANG OVERLEDEN COMPONISTEN.

E. Douwes Dekker, 'Multatuli', vestigde in de roman 'Max Havelaar' de aandacht op de uitbuiting van de Indische bevolking.

DE TREKSCHUIT HAD EEN SNELHEID VAN 7 KILOMETER PER UUR. EEN POSTKOETS GING WAT SNELLER, MAAR DE REIS LEIDEN-UTRECHT DUURDE TOCH NOG 5 UUR. UTRECHT-ROERMOND WAS EEN DAGREIS VAN 12 UUR. IN 1870 HAD DE UITBREIDING VAN HET TREINENNET DEZE TIJDEN GEHALVEERD. DE TREIN BLEEF ECHTER LANG EEN LUXE, WANT TOT OMSTREEKS 1900 KOSTTE EEN ENKELTJE AMSTERDAM-ROTTERDAM 3E KLAS 20% VAN EEN ARBEIDERSWEEKLOON.

Bladzijde 21

Wetenschappers als Buys Ballot, 'vader' van het KNMI, en de oogarts Donders werden met hun onderzoek internationaal bekend.

EEN EEUW DISCUSSIE OVER INHOUD EN KWALITEIT VAN HET LAGER, MIDDELBAAR EN HOGER ONDERWIJS BRACHT SAMEN MET DE LEERPLICHTWET VAN 1900 EEN VERBETERING VAN SCHOLEN EN UNIVERSITEITEN TOT STAND. NA EEN PERIODE VAN CONSOLIDATIE LEIDDEN NIEUWE EISEN VANAF 1962 TOT DEMOCRATISERING: DE MAMMOETWET OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS, DE HERSTRUCTURERING VAN HET HOGER ONDERWIJS EN DE INVOERING VAN DE BASISSCHOOL.

Gemechaniseerde fabrieken en handwerk bleven lange tijd naast elkaar bestaan. Na ongeveer 1870 brak de eerste industrialisatiegolf echter door. Thuiswevers zoals door Van Gogh geschilderd maakten plaats voor fabriekswerkers, die Van der Leck in 1910 afbeeldde.

SLECHTE WERKOMSTANDIGHEDEN KWAMEN VEEL VOOR: ZWARE ARBEID DOOR VROUWEN EN KINDEREN, LANGE WERKTIJDEN, GEVAARLIJKE EN ONGEZONDE FABRIEKEN. EERST BEMOEIDE DE OVERHEID ZICH HIER NIET MEE. IN 1874 KREEG HET KAMERLID VAN HOUTEN MET MOEITE ZIJN WET TEGEN DE KINDERARBEID AANGENOMEN. EEN PARLEMENTAIRE ENQUETE TOONDE ECHTER IN 1887, HOE SLECHT DE TOESTAND WAS EN HOEZEER DIE VEEL FABRIKANTEN ONVERSCHILLIG LIET. DE ERGSTE MISSTANDEN WERDEN BESTREDEN MET DE ARBEIDSWET (1889) EN DE VEILIGHEIDSWET (1895). HET STELSEL VAN SOCIALE ZEKERHEID BEGON MET DE ONGEVALLENWET (1901).

Bladzijde 22

Na de afscheiding van België (1839) koos Nederland voor neutralistisch isolement binnen de nieuwe staatkundige grenzen.

OP DE HAAGSE VREDESCONFERENTIES (1899 EN 1907) KWAMEN VERDRAGEN INZAKE HET OORLOGSRECHT EN DE VREEDZAME BESLECHTING VAN GESCHILLEN TOT STAND. EVENALS DE HAAGSE CONFERENTIES VOOR INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT SLOTEN ZIJ AAN BIJ NEDERLANDS DRANG OM INTERNATIONAAL RECHT BOVEN MACHT TE DOEN GELDEN. HET VREDESPALEIS (1913) HERBERGT DIVERSE INSTELLINGEN OP HET TERREIN VAN HET INTERNATIONAAL RECHT.

Met de opkomst van de massamaatschappij rond 1900 schiepen afzonderlijke bevolkingsgroepen naast politieke partijen ook eigen scholen, standsorganisaties, vakbonden en verenigingen. Deze waren onderling nauw met elkaar verbonden tot aparte levensbeschouwelijke zuilen.

SINDS ONGEVEER 1850 ONTSTONDEN IN NEDERLAND LIBERALE, ANTIREVOLUTIONAIRE EN KATHOLIEKE KIESVERENIGINGEN. AANVANKELIJK WERKTEN DE KATHOLIEKEN SAMEN MET DE LIBERALEN. VOORAL DOOR DE ONDERWIJSKWESTIE KWAM ER LATER EEN TEGENSTELLING TUSSEN CHRISTELIJK GEINSPIREERDE EN ANDERE POLITICI. VANAF 1879 ORGANISEERDEN ANTIREVOLUTIONAIREN, LIBERALEN, KATHOLIEKEN, SOCIAAL-DEMOCRATEN, CHRISTELIJK-HISTORISCHEN EN ANDEREN ZICH IN LANDELIJKE PARTIJVERBANDEN. HET KIEZERSCORPS WERD HEEL GELEIDELIJK UITGEBREID TOT AAN DE INVOERING VAN HET ALGEMEEN KIESRECHT IN 1917.

Bladzijde 23

Ondanks eigen neutraliteit onderging Nederland invloed van de eerste wereldoorlog. Tot het einde verbleven hier tienduizenden Belgische vluchtelingen. Ook het leger bleef gemobiliseerd.

DE INDUSTRIALISATIE BRACHT UITBARSTINGEN VAN SOCIALE ONRUST MET ZICH MEE. SOCIALISTISCH GEORIENTEERDE GROEPEN ONTWIKKELDEN DE GEORGANISEERDE STAKING TOT WAPEN VAN DE ARBEIDERS. DE SPOORWEGSTAKINGEN VAN 1903 LEIDDEN TOT EEN DISCUSSIE OVER DE GRENZEN VAN DIE NIEUWE ARBEIDERSMACHT. DAARNAAST BLEVEN SPONTANE DEMONSTRATIES VANWEGE HONGER OF ONVREDE MET HET GEZAG BESTAAN. TE DENKEN VALT AAN HET PALINGOPROER (1886), OPSTOOTJES IN DE EERSTE WERELDOORLOG EN HET JORDAANOPROER (1934).

Alette Jacobs (1854-1929) kwam op voor gelijke rechten voor de vrouw. Strijdpunten in de vrouwenbeweging waren kiesrecht, scholing, arbeid en één seksuele moraal voor man en vrouw.

ROND 1900 DROEGEN NEDERLANDSE WETENSCHAPPERS VEEL BIJ AAN DE THEORIE VAN NATUUR- EN SCHEIKUNDE, ONDER MEER MET NAAR HEN GENOEMDE WETTEN. DE INTERNATIONALE ERKENNING BLEEK UIT NOBELPRIJZEN VOOR DE SCHEIKUNDIGE J.H. VAN 'T HOFF (1901) EN DE NATUURKUNDIGEN H.A. LORENTZ EN P. ZEEMAN (1902), J.D. VAN DER WAALS (1910) EN H. KAMERLINGH ONNES (1913). OOK VOERDEN ZIJ TAL VAN EXPERIMENTEN UIT, BIJVOORBEELD KAMERLINGH ONNES IN HET LABORATORIUM IN LEIDEN DAT LATER NAAR HEM WERD GENOEMD.

Bladzijde 24

De tweede industrialisatiegolf in de jaren twintig kenmerkte zich door elektriciteit, internationale concerns, kartelvorming en overheidssteun aan bedrijfswetenschappelijk onderzoek.

GAS, WATER, ELEKTRICITEIT EN TELEFOON WERDEN EERST DOOR PARTICULIERE FIRMA'S GELEVERD. TEGEN HET EINDE VAN DE 19E EEUW REES HIERTEGEN STEEDS MEER VERZET. MEN VOND DE VOORZIENINGEN EEN GEMEENSCHAPSTAAK EN HAD BEZWAAR TEGEN MONOPOLIES MET HOGE TARIEVEN. GEMEENTEBESTUREN TROKKEN DE TAKEN AAN ZICH EN BRACHTEN ZE ONDER BIJ OPENBARE NUTSBEDRIJVEN. VAN DAARUIT GROEIDEN REGIONALE, PROVINCIALE EN LANDELIJKE NETTEN, ZOALS VOOR DE TELEFOON EN TUSSEN DE ELEKTRICITEITSCENTRALES.

Na de 19e-eeuwse neostijlen was Berlage's Beurs (1903) baanbrekend voor de bouwkunst. Architecten wijdden zich verder aan verantwoorde sociale woningbouw en heldere stadsplanning.

NIEUWE VORMEN VAN AMUSEMENT DEDEN IN DE JAREN '20 EN '30 HUN INTREDE. JAZZ EN FILM WAAIDEN OVER UIT AMERIKA, MAAR ER WAREN OOK PRODUCTIES VAN EIGEN BODEM TE GENIETEN. WIE KENDE NIET DE 'GROTE KLEINE MAN' LOUIS DAVIDS (1883-1939) DIE HET VARIETE VIA DE RADIO OF GRAMMOFOONPLATEN DE HUISKAMERS BINNENBRACHT? ZIJN POPULARITEIT WAS ALGEMEEN, DIT SOORT RADIOUITZENDINGEN SLOEG EEN BRUG TUSSEN DE VERZUILDE GROEPEN, EVENALS SOMMIGE GEILLUSTREERDE TIJDSCHRIFTEN.

Bladzijde 25

In de jaren dertig deelde Nederland in de internationale economische depressie. De crisis werd in ons land relatief laat merkbaar, maar deze sloeg tenslotte hard en langdurig toe. De handhaving van de 'gave gulden' tot september 1936 droeg bij tot hoge werkloosheid.

OP HET DIEPTEPUNT VAN DE CRISIS TELDE NEDERLAND 400.000 WERKLOZEN. MET HUN GEZINNEN WAREN ZIJ AFHANKELIJK VAN DE STEUN. DE OVERHEID STREEFDE NAAR LOONSVERLAGING IN HET BEDRIJFSLEVEN IN DE HOOP DOOR EEN POLITIEK VAN AANPASSING MEER WERKGELEGENHEID TE SCHEPPEN. LANGE TIJD WAS DE REGERING NIET BEREID ZELF VOOR MEER WERK TE ZORGEN DOOR EIGEN BESTEDINGEN AAN BIJVOORBEELD WEGEN EN GEBOUWEN. WEL WERDEN WERKLOZEN INGEZET IN WERKVERSCHAFFINGSPROJECTEN. ZO KWAMEN ONDER MEER HET AMSTERDAMSE BOS, HET ROTTERDAMSE KRALINGSE BOS EN VERSCHEIDENE ZUIDERZEEWERKEN TOT STAND.

In 1932 kwam de Afsluitdijk tussen Noord-Holland en Friesland gereed, waardoor de Zuiderzee veranderde in het IJsselmeer.

SNELLE ONTWIKKELINGEN IN DE LUCHTVAART, DE RADIO, BEELDTELEGRAFIE EN TELEFONIE BRACHTEN VERRE LANDEN, OOK HET EIGEN INDIE, DICHTERBIJ. HOEWEL VOORAL EEN ELITE DAARVAN PROFITEERDE, WAS HET ENTHOUSIASME EROVER OP BEPAALDE MOMENTEN ALGEMEEN. ZO'N MOMENT DEED ZICH VOOR IN DECEMBER 1933, TOEN DE PELIKAAN IN EEN RECORD TIJD VAN 13 DAGEN MET KERSTPOST HEEN EN WEER VLOOG TUSSEN AMSTERDAM EN BATAVIA.

Bladzijde 26

Op 10 mei 1940 vielen Duitse vliegtuigen en troepen Nederland aan. Na een korte wanhopige strijd volgden jaren van angst en ellende, beide gesymboliseerd in het beeld 'De verwoeste stad' van Zadkine. In september 1944 werd het zuiden bevrijd, het westen pas in mei 1945.

DE NEDERLANDSE REACTIE OP DE BEZETTER ONDERSCHEIDDE ZICH VAN HET VERZET IN ANDERE LANDEN ONDER MEER DOOR DRIE GROTE STAKINGEN EN DE OMVANG VAN DE ONDERGRONDSE PERS. DE STAKINGEN WAREN: DE FEBRUARISTAKING VAN 1941 TEGEN DE ANTI-JOODSE MAATREGELEN, DE APRIL-MEISTAKING VAN 1943 TEGEN DE TERUGVOERING VAN NEDERLANDSE MILITAIREN IN KRIJGSGEVANGENSCHAP EN DE SPOORWEGSTAKING VAN 1944. SPOEDIG NA DE NEDERLANDSE CAPITULATIE VERSCHENEN DE EERSTE PERIODIEKEN. HUN AANTAL EN OPLAGEN GROEIDEN SNEL. VERSCHEIDENE VERZETSBLADEN HANDHAAFDEN ZICH NA DE OORLOG BOVENGRONDS.

Eind 1949 droeg Nederland de soevereiniteit over Nederlands-Indië, behalve Nieuw-Guinea, aan Indonesië over.

NEDERLAND EN INDONESIË VORMDEN NA 1949 EEN UNIE. DOOR DE NEDERLANDSE WEIGERING NIEUW-GUINEA AAN INDONESIË OVER TE DRAGEN ZEGDE DIT LAND 1956 DE UNIE OP EN KEERDEN DE RESTERENDE 50.000 NEDERLANDERS UIT DE EX-KOLONIE HUISWAARTS. IN 1962 DROEG NEDERLAND NIEUW-GUINEA TOCH OVER, VIA DE VN. DOOR HET KONINKRIJKSSTATUUT VAN 1954 KREGEN SURINAME EN DE ANTILLEN INTUSSEN MEER ZELFSTANDIGHEID.

Bladzijde 27

In de eerste naoorlogse jaren kreeg het herstel van de materiële schade prioriteit boven de voorgenomen politieke vernieuwing. Het devies luidde: soberheid, saamhorigheid, tucht en orde. 

BIJ HET ECONOMISCH HERSTEL GING HET MEER OM NIEUWBOUW DAN OM WEDEROPBOUW. DE PRODUCTIE LAG AL IN 1947 WEER OP HET PEIL VAN 1939. DE OVERHEID STARTTE MET HAAR ACTIEVE INDUSTRIEPOLITIEK EEN DERDE INDUSTRIALISATIEGOLF. DE WONINGNOOD BLEEF ECHTER ONDANKS EEN HOGE BOUWACTIVITEIT NOG 25 JAAR EEN KNELPUNT. DIT KWAM NIET ALLEEN DOOR DE OORLOGSSCHADE, MAAR DOOR EEN EXPLOSIEVE VRAAG ALS GEVOLG VAN BEVOLKINGSGROEI, LAGERE HUWELIJKSLEEFTIJD, VERANDERENDE GEZINSSAMENSTELLING EN STIJGENDE LONEN.

Niet iedereen koos voor een toekomst in het naoorlogse Nederland. 'Betere mogelijkheden' lonkten in nieuwe vaderlanden. Een actieve emigratiepolitiek versterkte de prikkel om weg te gaan.

DE MET EENSGEZINDHEID, DISCIPLINE EN EEN STRENG ARBEIDSETHOS TER HAND GENOMEN OPBOUW VAN NEDERLAND WIERP BEGIN JAREN '50 VRUCHTEN AF. DOOR HOGERE LONEN VOOR IEDER KON EEN BREED MAATSCHAPPELIJK MIDDEN ONTSTAAN, EEN BEHEERSTE SAMENLEVING DOORTROKKEN VAN BURGERLIJK FATSOEN. DE DOORSNEE FAMILIE BRACHT DE AVONDEN DOOR IN HUISELIJKE KRING BIJ DE RADIO, SCHRIJVERS EN KUNSTENAARSGROEPEN VERZETTEN ZICH TEGEN DE BENEPENHEID EN DE NOG ALTIJD DOOR ZUILEN BEHEERSTE KLEINBURGERLIJKE MORAAL.

Bladzijde 28

Na 1945 steeg de welvaart, vooral in de jaren zestig. Er kwamen overheidsregelingen ter ondersteuning van hen die door gebrek of ouderdom anders niet mee zouden profiteren.

HET GEZIN BLEEF NA DE OORLOG GELDEN ALS HOEKSTEEN VAN DE SAMENLEVING. DE ROLVERDELING WAS TOT DE JAREN '70 EEN GEGEVEN: DE MAN WAS KOSTWINNER, DE VROUW VERZORGDE HET HUISHOUDEN. IN VERGELIJKING MET ELDERS VORMDEN VROUWEN HIER MAAR EEN KLEIN DEEL VAN DE BEROEPSBEVOLKING. DOOR HET TOENEMEN VAN GEBOORTEREGELING DAALDE WEL HET GEMIDDELD AANTAL KINDEREN PER GEZIN EN KON DE AANDACHT PER KIND TOENEMEN. ONGEHUWDEN BLEVEN MINDER VAAK BIJ DE OUDERS WONEN EN VERLANGDEN ZELFSTANDIGE WOONRUIMTE.

Een stormvloed met zeer hoge waterstanden bracht in 1953 dijkdoorbraken en overstromingen in Zeeland, Holland en Brabant. Sindsdien werden de grootse Deltawerken gebouwd om herhaling te voorkomen.

NA DE BEVRIJDING PROBEERDEN WERKGEVERS EN WERKNEMERS HET SOCIAAL-ECONOMISCH LEVEN TE ORDENEN DOOR DE STICHTING VAN DE ARBEID, DE PUBLIEKRECHTELIJKE BEDRIJFSORGANISATIE EN DE SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD, DAARBIJ GEHOLPEN DOOR DE OVERHEID. DE OVERHEID PLANDE ZELF EVENEENS, TEN AANZIEN VAN DE ECONOMIE, DE POLITIEK EN HET WELZIJN. ROND 1980 NAM HET OPTIMISME OVER DE MAAKBAARHEID VAN DE SAMENLEVING AF EN SINDSDIEN WERD MEER NADRUK GELEGD OP HET EIGEN INITIATIEF VAN DE BURGER.

Bladzijde 29

Welvaart, vrije tijd en behoefte aan mobiliteit vormden de sleutels tot het succes van auto en brommer in de jaren '60.

OP DIVERSE MAATSCHAPPELIJKE TERREINEN KWAMEN DE GEZAGSVERHOUDINGEN TER DISCUSSIE. ALGEMEEN WAS HET STREVEN NAAR DEMOCRATISERING. JONGEREN PROVOCEERDEN POLITIEKE EN ONDERWIJSBESTUREN, DIENSTPLICHTIGEN EISTEN MEER RECHTEN, VROUWEN STELDEN DE ONGELIJKHEID TUSSEN DE SEKSEN AAN DE ORDE EN HET GODSDIENSTIG GEZAG WERD BEPROEFD DOOR EEN KRITISCHER OPSTELLING VAN DE GELOVIGEN EN DE ONTKERKELIJKING.

Direct na de oorlog toonde Nederland zich voorstander van economische en politieke samenwerking binnen Europa. Het afbrokkelen van de grenzen en steunmaatregelen uit Brussel boden land- en tuinbouw, industrie en dienstverlening kansen waarvan veel gebruik gemaakt werd.

MET DE STIJGENDE WELVAART DEDEN STEEDS MEER ELEKTRISCHE EN ELEKTRONISCHE APPARATEN HUN INTREDE IN HET HUISHOUDEN: RADIO, GRAMMOFOON, STOFZUIGER, WASMACHINE, KOELKAST, TELEFOON, TELEVISIE, BAND- EN VIDEORECORDER, CD-SPELER EN PERSONAL COMPUTER. NEDERLAND KENMERKTE ZICH DOOR EEN SNELLE VERSPREIDING ONDER EEN BREED PUBLIEK VAN DERGELIJKE APPARATEN, ZODRA ZIJ BESCHIKBAAR KWAMEN. VANAF 1960 NAM DE VRIJ TIJD STERK TOE. DIT LEIDDE TOT MEER EN VERRE VAKANTIES, DE AANLEG VAN VEEL GROEN- EN SPORTVOORZIENINGEN EN SUBSIDIERING VAN CULTURELE ACTIVITEITEN.

Bladzijde 30

Na de verlening van onafhankelijkheid aan Suriname bestaat het Koninkrijk der Nederlanden uit Nederland, de Nederlandse Antillen en Aruba.

IN 1945 TRAD NEDERLAND TOE TOT DE VERENIGDE NATIES EN NADIEN TOT DE DAARMEE VERBONDEN WERELDORGANISATIES. BIJ DE EUROPESE EENWORDING SPEELDE NEDERLAND EEN GROTE ROL. NIET ALLEEN DOOR OFFICIELE CONTACTEN, OOK DOOR TOEGENOMEN ZAKELIJK EN PARTICULIER REIZIGERSVERKEER, VIA KRANTEN EN TELEVISIE IS HET BUITENLAND TOEGANKELIJKER GEWORDEN. DE TIJDELIJKE OF PERMANENTE KOMST VAN BUITENLANDERS EN DE TOEGENOMEN AANVOER VAN BUITENLANDSE PRODUKTEN HEBBEN DE NEDERLANDSE CULTUUR VERREIKT.

Tijdens de jaren zeventig nam de bezorgdheid over de kwaliteit van bodem, lucht en water toe. Men nam maatregelen tegen de vervuiling en ging op zoek naar alternatieve energiebronnen.

DE GRONDWET GARANDEERT IEDEREEN IN NEDERLAND GRONDRECHTEN. DEZE OMVATTEN ONDER MEER HET RECHT OP GELIJKE BEHANDELING, ONAANTASTBAARHEID VAN LICHAAM EN WONING, EERBIEDIGING VAN DE LEVENSSFEER, EN BRIEF- EN TELEFOONGEHEIM; WAARBORGEN TEGEN GEVANGENNEMING; DE VRIJHEID VAN GODSDIENST, DRUKPERS, PETITIE, VERENIGING EN VERGADERING. DE OVERHEID WORDT OPGEDRAGEN TE ZORGEN VOOR WERKGELEGENHEID, BESTAANSZEKERHEID, WELVAARTSSPREIDING, BEWOONBAARHEID VAN HET LAND EN BESCHERMING VAN HET MILIEU.